Koronawirus – nadzwyczajne zmiany w postępowaniach sądowych i wymiarze sprawiedliwości

Ministerstwo Sprawiedliwości wydało zalecenia ograniczające działalność sądów i zapowiada wprowadzenie nadzwyczajnych zmian prawa dotyczących postępowań sądowych, terminów materialnoprawnych i sądownictwa. Nowe rozwiązania są odpowiedzią na sytuację związaną z rozprzestrzenianiem się koronawirusa.

Komunikat Ministerstwa Sprawiedliwości w sprawie nadzwyczajnych przepisów ustawowych dla wymiaru sprawiedliwości z dnia 19 marca 2020 r.

Ministerstwo Sprawiedliwości przedstawiło założenia projektu zmian do ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Projekt zmian wraz z uzasadnieniem został przekazany do Ministerstwa Rozwoju, które koordynuje wszystkie prace związane z nowelizacją ww. ustawy.

Nadzwyczajne zmiany w postępowaniach sądowych i wymiarze sprawiedliwości – główne założenia

  • wstrzymanie wszystkich terminów materialnoprawnych i procesowych
    Wstrzymanie nierozpoczętego i zawieszenie rozpoczętego biegu:

    • terminów przewidzianych przepisami prawa cywilnego, od zachowania których jest uzależnione udzielenie ochrony prawnej przed sądem;
    • terminów przedawnienia karalności czynu oraz przedawnienia wykonania kary w sprawach o przestępstwa, przestępstwa i wykroczenia skarbowe oraz w sprawach o wykroczenia;
    • terminów procesowych i sądowych w postępowaniach sądowych, w tym sądowoadministracyjnych, postępowaniach egzekucyjnych, karnych, karno-skarbowych, w sprawach o wykroczenia, administracyjnych, egzekucyjnych w administracji, a także terminów w innych postępowaniach prowadzonych na podstawie ustawy.
  • ułatwienia dla spółek prawa handlowego i spółdzielni
    Kolejne zmiany mają na celu umożliwienie działania organom spółdzielni, wspólnot mieszkaniowych i spółek prawa handlowego, których członkowie mogą być poddani kwarantannie. Wprowadzają one możliwość głosowania na piśmie lub za pośrednictwem środków komunikowania się na odległość.
  • oficjalna lista spraw pilnych
    Nowelizacja ma szczegółowo określać rodzaje spraw, które uznaje się za pilne i w których, w drodze wyjątku, mogą odbywać się rozprawy. Są to m.in. sprawy dotyczące nieletnich, przemocy w rodzinie czy o tymczasowe aresztowanie.
  • wsparcie dla sądów
    Możliwość powierzenia wykonywania niecierpiących zwłoki zadań innemu sądowi oraz uproszczenie trybów delegowania sędziów do innego sądu.
  • więcej kar w dozorze elektronicznym
    Projekt przewiduje także zmiany w Kodeksie karnym wykonawczym, które znacznie rozszerzają zastosowanie Systemu Dozoru Elektronicznego (SDE). Proponuje się podwyższenie górnej granicy orzeczonych kar lub sumy kar pozbawienia wolności, warunkującej możliwość odbycia kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego, do 18 miesięcy (obecnie SDE stosowany jest do kar w wymiarze do jednego roku pozbawienia wolności).

Komunikat Ministerstwa Sprawiedliwości w sprawie organizacji pracy sądów z dnia 12 marca 2020 r.

W dniu 12 marca 2020 r. Ministerstwo Sprawiedliwości wydało komunikat w sprawie organizacji pracy sądów: zaleca się, aby wszystkie rozprawy i posiedzenia jawne wyznaczone w dniach od 13 do 31 marca 2020 r. zostały przesunięte, za wyjątkiem spraw najbardziej pilnych.

Sposób praktycznej realizacji zaleceń zależy od decyzji Prezesów sądów. Z informacji dostępnych publicznie wynika, że sądy powszechnie stosują się do zaleceń Ministerstwa: na stronach internetowych większości sądów pojawiły się informacje, iż odwołane zostają wszystkie rozprawy i posiedzenia jawne, poza sprawami najpilniejszymi. W wielu sądach ograniczono także możliwość korzystania z czytelni akt sądowych oraz wprowadzono ograniczenia funkcjonowania Biura Obsługi Interesantów i biura podawczego.

Poza ww. ograniczeniami sądy działają na razie bez zmian, a więc możliwe jest wnoszenie powództw, wymiana pism procesowych itp. Zmiana organizacji pracy sądów nie dotyczy postępowań, w których nie przeprowadza się rozpraw, w tym postępowań rejestrowych oraz wieczystoksięgowych. Poza zakresem zmian pozostają także postępowania administracyjne.

Lista pilnych spraw

Ministerstwo Sprawiedliwości przekazało do Prezesów sądów tzw. listę spraw pilnych, które rekomenduje do rozpoznania w trybie niecierpiącym zwłoki oraz do wyłączenia ich z zarządzeń dotyczących odwoływania rozpraw i posiedzeń z udziałem stron. Są to m.in. sprawy związane z:

  • zastosowaniem i przedłużeniem tymczasowego aresztowania;
  • orzeczeniem środka zabezpieczającego w postaci pobytu   w zakładzie psychatrycznym;
  • zagrożeniem przedawnienia karalności czynu  albo przedawnieniem wykonania kary;
  • wykonaniem Europejskiego Nakazu Aresztowania;
  • przesłuchaniem osoby w trybie zabezpieczenia dowodu lub co do której zachodzi obawa, że nie będzie można jej przesłuchać na rozprawie.

W sprawach gospodarczych co do zasady wszystkie rozprawy mają być odwoływane.

Prezesi sądów mogą podejmować decyzje w zakresie innych spraw wymagających pilnego rozpoznania.

Co w praktyce oznacza odwołanie rozpraw?

Zasada jawności postępowania i związany z nią obowiązek przeprowadzenia rozprawy, jest jedną z naczelnych zasad polskiego prawa procesowego. Zdecydowana większość spraw, w tym praktycznie wszystkie sprawy o większej wadze, są obligatoryjnie rozpoznawane na rozprawie.

Brak możliwości przeprowadzania rozpraw oznacza, że wszystkie sprawy cywilne, karne i sądowoadministracyjne, w których przeprowadzenie rozprawy jest obowiązkowe, a więc zdecydowana większość spraw, zostaną rozpoznane z opóźnieniem. Sąd będzie mógł w tych sprawach wydawać zarządzenia lub postanowienia na posiedzeniach niejawnych, a strony będą mogły wymieniać pisma, jednak samo zakończenie postępowania będzie niemożliwe – aż do momentu przeprowadzenia i zamknięcia rozprawy.

Z publicznych wypowiedzi Prezesów sądów wynika, że rozprawy, które są obecnie odwoływane nie będą w przyszłości rozpatrywane w pierwszej kolejności, lecz trafią „na koniec kolejki” – prawdopodobnie odbędą się nie wcześniej niż za kilka miesięcy od momentu wznowienia normalnej pracy sądów.

Inne skutki procesowe związane z epidemią

W przypadku wejścia w życie ww. zmian prawa zapowiedzianych przez Ministerstwo Sprawiedliwości 19 marca 2020 r. bieg wszystkich terminów przedawnienia oraz terminów procesowych zostanie wstrzymany/ zawieszony z mocy prawa.

Niezależnie od projektu zmian prawa przygotowywanych przez Ministerstwo, istnieją argumenty przemawiające za uznaniem, że stan zagrożenia epidemicznego stanowi siłę wyższą. Wiążą się z tym następujące skutki:

  • zawieszenie biegu przedawnienia roszczeń w związku z siłą wyższą
    Bieg przedawnienia roszczeń nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu, gdy z powodu siły wyższej (epidemii) uprawniony nie może ich dochodzić przed sądem (art. 121 pkt 4 KC).
  • możliwość złożenia wniosku o przywrócenie terminu sądowego
    Gdy strona postępowania sądowego bez swojej winy (np. z powodu choroby, przebywania na kwarantannie, braku możliwości powrotu do kraju, ograniczonego funkcjonowania poczty itp.) nie dokonała w terminie czynności procesowej, może ubiegać się o przywrócenie takiego uchybionego terminu. Wniosek o przywrócenie terminu należy złożyć w ciągu 7 dni od ustania przeszkody, która spowodowała uchybienie, ponadto należy jednocześnie dokonać czynności procesowej.
Jak możemy pomóc?
Oferujemy kompleksowe usługi doradcze w zakresie postępowań sądowych, we wszelkiego rodzaju sprawach cywilnych, administracyjnych oraz karnych. Nasza wiedza jest poparta wieloletnim doświadczeniem, które zdobywaliśmy reprezentując w sporach przed sądami wszystkich instancji, sądami arbitrażowymi oraz Sądem Najwyższym wiodące przedsiębiorstwa krajowe oraz zagraniczne.
Wśród naszych usług oferujemy w szczególności: wsparcie w negocjacjach oraz przy zawieraniu porozumień/ugód sądowych i pozasądowych, przygotowanie strategii procesowej i argumentów na potrzeby sporu, sporządzanie pozwów i wszelkich pism procesowych, reprezentowanie przedsiębiorców w postępowaniach arbitrażowych oraz przed sądami wszystkich instancji i Sądem Najwyższym.
 
Jeżeli są Państwo zainteresowani naszym wsparciem w powyższym zakresie lub mają jakiekolwiek pytania dotyczące sytuacji prawnej/ procesowej w kontekście rozprzestrzeniania się koronawirusa, zapraszamy do kontaktu.