Ta strona używa plików „Cookies”
Korzystanie ze strony bez zmiany ustawień przeglądarki w tym zakresie, oznacza zgodę na ich używanie. Więcej informacji na ten temat znajduje się w naszej polityce prywatności. X

Dochodzenie roszczeń cywilnych z umów przez przedsiębiorców w Unii Europejskiej

Autor: Monika Skaba-Szklarska, adwokat w Kancelarii Prawnej D. Dobkowski sp. k., stowarzyszonej z KPMG

Polscy przedsiębiorcy powszechnie nawiązują relacje gospodarcze z kontrahentami z obszaru Unii Europejskiej. W przypadku pojawienia się sporu transgranicznego (tj. gdy przynajmniej jedna ze stron ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu w innym państwie członkowskim niż państwo sądu rozpatrującego sprawę) przedsiębiorca ma do wyboru kilka dróg dochodzenia roszczeń od zagranicznego kontrahenta, a dzięki przyjętym w ramach Unii Europejskiej rozwiązaniom wyegzekwowanie należności od nierzetelnego kontrahenta z innego państwa członkowskiego jest coraz mniej kosztowne i czasochłonne.

Gdzie pozwać nierzetelnego kontrahenta
W pierwszej kolejności należy ustalić, w jakim państwie powinien zostać złożony pozew przeciwko podmiotowi z innego państwa. Nie zawsze będzie to sąd zagraniczny.

Strony zawsze mogą umówić się na poddanie ewentualnego sporu z umowy do rozstrzygnięcia przez uzgodniony przez siebie sąd. Jeżeli tego nie uczynią, właściwość sądu dla sporów w sprawach cywilnych i handlowych pomiędzy podmiotami z różnych państw członkowskich reguluje rozporządzenie nr 44/2001 z 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (znane jako rozporządzenie Bruksela I). Rozporządzenie to nie obejmuje wszystkich kategorii spraw cywilnych i handlowych – nie dotyczy m.in. sporów z zakresu stanu cywilnego, zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych, spraw małżeńskich, spadkowych, upadłościowych, ubezpieczeń społecznych, sądownictwa polubownego. Nie ma również zastosowania w sprawach administracyjnych, podatkowych i celnych.

Zasadą jest, że pozew należy złożyć w państwie członkowskim, w którym pozwany ma miejsce zamieszkania/ siedzibę, przy czym miejsce to podlega ocenie według przepisów prawa krajowego. W odniesieniu do umów i roszczeń wynikających z umowy rozporządzenie Bruksela I dopuszcza zaś możliwość pozwania kontrahenta przed sąd miejsca, gdzie zobowiązanie zostało wykonane albo miało być wykonane. Jeżeli strony nie uzgodniły inaczej, w przypadku umowy sprzedaży rzeczy ruchomych będzie to miejsce w tym państwie członkowskim, w którym rzeczy te zgodnie z umową zostały dostarczone albo miały zostać dostarczone. Natomiast przy świadczeniu usług właściwym sądem będzie sąd miejsca w państwie, w którym usługi zgodnie z umową były świadczone albo miały być świadczone.

Oczywiście, jeżeli kontrahent ma siedzibę w jeszcze innym państwie, można go pozwać w tym innym państwie. Rozporządzenie Bruksela I nie pozbawia możliwości pozwania kontrahenta na zasadach ogólnych – w miejscu siedziby głównej pozwanego. W wielu przypadkach dla powoda korzystna będzie możliwość pozwania przed sądem miejsca wykonania umowy, przy czym niejednokrotnie będzie to sąd państwa powoda. Polski przedsiębiorca dochodząc zapłaty za sprzedany towar dostarczany do Francji może zatem skierować sprawę do francuskiego sądu właściwego dla siedziby odbiorcy (miejsce sprzedaży), ale gdy dochodzi roszczeń z tytułu dostarczenia do swojej siedziby wadliwego towaru, powinien pozwać kontrahenta przed sąd w Polsce.

Polski sąd będzie również właściwy, gdyby polski przedsiębiorca został pozwany z tytułu braku płatności za dostarczony mu towar z innego państwa członkowskiego. W sprawach dotyczących sporów wynikających z działalności filii, agencji lub innego oddziału, rozporządzenie Bruksela I ustanawia możliwość pozwania kontrahenta przed sąd miejsca, gdzie znajduje się filia, agencja lub inny oddział. W przypadku umów wielostronnych przewidziano możliwość pozwania łącznie kilku osób przed sąd miejsca, w którym ma miejsce zamieszkania jeden z pozwanych, o ile między sprawami odpowiednio ścisła więź. Rozporządzenie to reguluje również szczegółowo właściwość m.in. dla sporów dotyczących ubezpieczenia, z tytułu rękojmi i gwarancji, powództwa interwencyjnego i wzajemnego, trustu. Rozporządzenie Bruksela I ustanawia też reguły jurysdykcji wyłącznej. Dla przedsiębiorców dochodzących roszczeń z umów znaczenie będzie miała m.in. zasada, iż jedynym sądem właściwym do rozpoznania sprawy o prawa rzeczowe na nieruchomościach oraz najem lub dzierżawę nieruchomości będzie sąd miejsca położenia nieruchomości.

Jeżeli przeciwnikiem przedsiębiorcy jest nierzetelny konsument, postępowanie sądowe będzie toczyć się przed sądem miejsca zamieszkania konsumenta. Spory na tle umów o pracę z powództwa pracodawcy są rozstrzygane przez sąd miejsca zamieszkania pracownika.

Nierzadko może okazać się, ze rozpoznanie danego powództwa jest możliwe przed kilkoma sądami. Wtedy właściwym do rozpoznania będzie sąd, przed którym wytoczono powództwo najwcześniej. Każdy inny sąd powinien stwierdzić brak swojej jurysdykcji na rzecz sądu, który jako pierwszy zaczął rozpoznawać sprawę. Jeżeli okaże się, że pozew można lub należy złożyć w innym państwie, kolejny krok to odnalezienie adresu właściwego sądu. Pomocne tutaj mogą okazać się informacje na temat systemów prawnych i sądowniczych, zamieszczone na stronach Europejskiego portalu e-sprawiedliwość oraz Europejskiego atlasu sądownictwa w sprawach cywilnych, nie wszystkie są jednak zaktualizowane. W atlasie znajduje się szczegółowa wyszukiwarka sądów właściwych miejscowo dla danego adresu – wystarczy wpisać państwo i kod pocztowy, na stronie pojawia się nazwa i adres sądu posiadającego jurysdykcję w danym miejscu. Można też znaleźć wskazówki co do kosztów postępowania sądowego w niektórych państwach członkowskich. Koszty procesu nie zostały zharmonizowane na poziomie Unii Europejskiej i są regulowane przez przepisy krajowe.

Właściwe prawo
Gdy już wiadomo, gdzie należy złożyć pozew, należy ustalić prawo właściwego dla oceny danej umowy, mające zastosowanie m.in. do wykładni umowy, wykonywania zobowiązań umownych, wygaśnięcia zobowiązań, przedawnienia, skutków nieważności umowy.

Jeżeli strony nie określiły w umowie prawa dla niej właściwego, zastosowanie znajdą normy kolizyjne zawarte w rozporządzeniu nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (zwane rozporządzeniem Rzym I, nieobowiązujące w Danii), które zastąpiło Konwencję rzymską o prawie właściwym dla zobowiązań umownych z 1980 r. Podobnie jak rozporządzenie Bruksela I, Rzym I nie stosuje się do wszystkich kategorii spraw, a wyłączenia w obu rozporządzeniach przedstawiają się podobnie.

W razie braku wyboru prawa przez strony umowy, właściwym będzie prawo państwa pobytu strony wykonującej charakterystyczne dla umowy świadczenie. Przykładowo, w przypadku umowy sprzedaży towarów właściwe będzie prawo pobytu sprzedawcy, a sprzedaży w drodze licytacji – miejsca licytacji; umowy świadczenia usług – prawo miejsca pobytu usługodawcy; umowy franszyzy –franczyzobiorcy; umowy dystrybucji –dystrybutora. Również i tu znajdują się wyłączenia spod jurysdykcji danego prawa – co do zasady umowa dotycząca nieruchomości będzie podlegać prawu położenia nieruchomości. Jeżeli nie można ustalić prawa właściwego zgodnie z tymi regułami, umowa podlega prawu państwa, z którym wykazuje najściślejszy związek. Zgodnie z powyższymi regułami może więc zdarzyć się, że spór w myśl rozporządzenia Bruksela I będzie rozstrzygany w państwie odbiorcy towaru, ale według prawa miejsca pobytu sprzedawcy.

Jakie postępowanie
W dalszej kolejności należy określić rodzaj postępowania właściwy dla transgranicznego sporu. Zawsze właściwe jest zwykłe postępowanie cywilne danego państwa. Dochodząc bezspornych roszczeń pieniężnych o oznaczonej kwotowo wysokości, wymagalnych w chwili wniesienia pozwu warto rozważyć skorzystanie z możliwości dochodzenia roszczeń w trybie europejskiego postępowania nakazowego lub europejskiego postępowania w sprawie drobnych roszczeń. Językiem tych postępowania jest nie tylko język urzędowy danego państwa (lub jeden z kilku języków urzędowych), lecz także każdy inny akceptowany język wskazany przez państwo. Postępowania te są przewidziane dla niektórych kategorii spraw cywilnych i handlowych, a wyłączenia przedstawiają się bardzo podobnie, jak w rozporządzeniu Bruksela I (wyłączone są np. sprawy spadkowe, upadłościowe).

Europejskie postępowanie nakazowe
Europejskie postępowanie nakazowe regulowane jest przez rozporządzenie nr 1896/2006 z 12 grudnia 2006 r. ustanawiające postępowanie w sprawie europejskiego nakazu zapłaty (ENZ), obowiązujące we wszystkich państwach członkowskich za wyjątkiem Danii, oraz przepisy państwa, w którym toczy się postępowanie (w Polsce – art. 50515-50520 kodeksu postępowania cywilnego). Ma ono zastosowanie do roszczeń umownych, także z zakresu prawa pracy, a do roszczeń pozaumownych jedynie, gdy są przedmiotem umowy między stronami (np. ugody pozasądowej) lub nastąpiło uznanie długu, lub dotyczą długów oznaczonych wynikających ze współwłasności mienia. Główną zaletą jest możliwość wydania przez sąd orzeczenia wzywającego do zapłaty lub zakwestionowania zasądzonego roszczenia w danym terminie, bez konieczności przesłuchania zagranicznego kontrahenta. W razie bezczynności dłużnika ENZ staje się sądowym tytułem egzekucyjnym. Jeżeli dłużnik złoży sprzeciw (ma na to 30 dni), ENZ traci moc, a spór może toczyć się nadal po przekazaniu sprawy do zwykłego postępowania cywilnego przed danym sądem. Powód może też zażądać zakończenia postępowania (np. gdy nie chce ponosić dalszych kosztów), bez uszczerbku dla jego sytuacji w toku dalszego zwykłego postępowania cywilnego. W Polsce, jeżeli takie żądanie powoda zostanie złożone w załączniku do pozwu lub później, lecz przed wydaniem ENZ, sąd umarza postępowanie, orzekając o kosztach jak przy cofnięciu pozwu. Pozew o wydanie ENZ, jak i sprzeciw składa się na formularzu.

W treści pozwu powód powinien złożyć oświadczenie o prawdziwości zawartych w nim informacji oraz o świadomości sankcji za umyślne podanie nieprawdziwych twierdzeń. Sąd wydaje nakaz w ciągu 30 dni, badając jedynie czy są spełnione wymogi formalne pozwu i czy pozew wydaje się być uzasadniony. Pozew ulega odrzuceniu, gdy jest oczywiście nieuzasadniony lub posiada braki formalne. Jednak w tym drugim wypadku sąd najpierw wzywa do uzupełnienia lub poprawienia pozwu. Jeżeli zaś żądanie jest uzasadnione tylko w części, sąd powiadamia o tym powoda, który może przyjąć lub odrzucić propozycję wydania ENZ co do kwoty wskazanej przez sąd.

W razie niezłożenia sprzeciwu w przewidzianym terminie, sąd wydający nakaz niezwłocznie stwierdza jego wykonalność. Europejski nakaz zapłaty, który stał się wykonalny w państwie członkowskim jego wydania, jest uznawany i wykonywany w innych państwach członkowskich, bez potrzeby podejmowania dodatkowego postępowania. Postępowanie egzekucyjne jest prowadzone zgodnie z prawem państwa wykonania, przy czym ani sąd ani inny organ państwa wykonania nie jest uprawniony do badania legalności lub słuszności europejskiego nakazu zapłaty wydanego przez sąd zagraniczny.

Drobne roszczenia
Roszczeń o wartości, z wyłączeniem wszystkich odsetek, wydatków i nakładów, nieprzekraczającej 2000 Euro można dochodzić w trybie przewidzianym w rozporządzeniu nr 861/2007 z 11 lipca 2007 r. ustanawiające europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń, obowiązującym we wszystkich państwach członkowskich za wyjątkiem Danii. Rozporządzenie dopełniają przepisy krajowe (w Polsce art. 50521-50527 kodeksu postępowania cywilnego).

Jeżeli zostanie podana szacunkowa wartość roszczenia niepieniężnego, może być ono również dochodzone w tym postępowaniu; z zakresu postępowania wyłączono natomiast dochodzenie roszczeń z zakresu prawa pracy. W Polsce opłata sądowa od pozwu wynosi 100 zł. Postępowanie odbywa się co do zasady w formie pisemnej, z wykorzystaniem formularzy, przy czym sąd może dopuścić dowód z pisemnych zeznań świadków, biegłych lub stron. Państwo jest zobowiązane do zapewnienia praktycznej pomocy w wypełnianiu formularzy. W pozwie należy opisać wszelkie dowody uzasadniające roszczenie. W przypadku braków formalnych pozwu lub niejasności, sąd wzywa powoda do uzupełnienia danych zawartych w formularzu. Pozwany ma 30 dni na udzielenie odpowiedzi na pozew, może także wnieść powództwo wzajemne.

Sąd wydaje orzeczenie w terminie 30 dni od dnia zamknięcia rozprawy albo od otrzymania wszystkich informacji niezbędnych do wydania orzeczenia, a następnie doręcza je obu stronom z pouczeniem o przysługujących im środkach zaskarżenia. Jeżeli zaś nastąpiły określone nieprawidłowości w doręczeniu lub pozwany bez swojej winy nie miał możliwości obrony, może on złożyć wniosek o ponowne zbadanie orzeczenia w sądzie jego wydania. W razie przychylenia się do wniosku powoda, sąd może uchylić orzeczenie. Orzeczenie wydane w państwie członkowskim w ramach europejskiego postępowania w sprawie drobnych roszczeń jest uznawane i wykonywane w innym państwie członkowskim bez potrzeby stwierdzania wykonalności oraz bez możliwości sprzeciwienia się co do jego uznania.

Na wniosek strony sąd bez dodatkowych opłat wydaje zaświadczenie dotyczące tegoż orzeczenia, używając formularza. Orzeczenie opatrzone zaświadczeniem może być wykonywane, mimo że nie jest prawomocne – orzeczenie jest bowiem wykonalne bez uszczerbku dla możliwości wniesienia odwołania. Nie jest przy tym konieczne złożenie zabezpieczenia. Postępowanie egzekucyjne podlega prawu państwa wykonania.